Εισαγωγή
Η χρήση οθονών σε παιδιά και εφήβους — κινητό τηλέφωνο, tablet, τηλεόραση — αποτελεί ένα από τα πιο συχνά θέματα συζήτησης μεταξύ γονέων και ειδικών. Τα τελευταία χρόνια, η παρατεταμένη έκθεση σε οθόνες έχει συνδεθεί με δυσκολίες στη συγκέντρωση, στην κοινωνική αλληλεπίδραση, στη συμπεριφορά και στη συνέπεια των παιδιών στους καθημερινούς τους ρόλους και καθήκοντα .
Ως θεραπευτές, ερχόμαστε συχνά αντιμέτωποι με γονικές απορίες όπως:
- Πότε είναι σωστό να αγοράσω στο παιδί μου κινητό;
- Πόσο χρόνο πρέπει να χρησιμοποιεί το tablet ή την τηλεόραση;
- Τι να κάνω αν δυσκολεύεται να αποχωριστεί το κινητό;
- Είναι κακό αν βλέπει βίντεο την ώρα του φαγητού;
- Μήπως θα νιώσει αποκλεισμένο αν δεν έχει κινητό όπως οι φίλοι του;
- Πολλοί φίλοι του παιδιού μου παίζουν online παιχνίδια, τι να κάνω;
Η ιστορία πίσω από την οθόνη
Το παρακάτω απόσπασμα, εμπνευσμένο από τη συγγραφέα Glennon Doyle (“Untamed”), αποτυπώνει γλαφυρά πώς η τεχνολογία μπορεί σταδιακά να απομακρύνει τα παιδιά από τον εαυτό τους και τους άλλους:
“Όταν ο γιος μου έγινε 13, του αγοράσαμε κινητό γιατί το ζητούσε απεγνωσμένα. Σιγά σιγά τον βλέπαμε να απομονώνεται… Όταν ήταν μαζί μας, πνευματικά δεν ήταν εκεί — ήταν μέσα στο τηλέφωνό του… Τα μάτια του έχασαν τη σπίθα τους.”
Η οθόνη, για πολλούς εφήβους, γίνεται ένας εύκολος τρόπος διαφυγής από τη δυσφορία, τη βαρεμάρα και την ανάγκη εσωτερικής αναζήτησης. Όμως, μέσα από τη βαρεμάρα γεννιέται η δημιουργικότητα· εκεί το παιδί ανακαλύπτει τι αγαπά και ποιος είναι.
Τι χάνουμε όταν “παίρνουμε τη βαρεμάρα” από τα παιδιά
Όταν το παιδί έχει άμεση και συνεχή πρόσβαση σε οθόνες, του αφαιρούμε τη δυνατότητα να μείνει μόνο με τον εαυτό του, να σκεφτεί, να βαρεθεί — και τελικά να δημιουργήσει.
Η παρατεταμένη χρήση οθονών σε παιδιά και εφήβους συνδέεται με:
- μείωση της φαντασίας και της δημιουργικότητας,
- απομάκρυνση από φυσικές και κοινωνικές εμπειρίες,
- δυσκολία συγκέντρωσης και οργάνωσης δραστηριοτήτων,
- συναισθηματική “απενεργοποίηση” και απώλεια κινήτρου.
Ως εκ τούτου, ανατρέφουμε μια γενιά συγγραφέων που δεν ξεκίνησαν ποτέ να γράφουν, καλλιτέχνες που δεν ξεκίνησαν ποτέ να σκιτσάρουν, σεφ που ποτέ δεν λέρωσαν την κουζίνα, αθλητές που ποτέ δεν κλώτσησαν την μπάλα στον τοίχο, μουσικούς που ποτέ δεν άρπαξαν μια τυχαία κιθάρα και άρχισαν να την γρατζουνίζουν.
Το παράδειγμα της Silicon Valley
Αξιοσημείωτο είναι ότι πολλοί ειδικοί της τεχνολογίας — ακόμη και στελέχη εταιρειών της Silicon Valley — επιλέγουν να μην επιτρέπουν στα παιδιά τους κινητά σε μικρή ηλικία.
Οι ίδιοι γνωρίζουν πως οι οθόνες έχουν σχεδιαστεί για να κρατούν την προσοχή και να ενισχύουν τη συνεχή εξάρτηση από τα εξωτερικά ερεθίσματα. Θέλουν τα παιδιά τους να δημιουργούν, όχι απλώς να καταναλώνουν.
Από την Εργοθεραπευτική σκοπιά
Στην εργοθεραπεία, μιλάμε για τέσσερις βασικές έννοιες που συνθέτουν την ανθρώπινη ύπαρξη:
Doing – Being – Belonging – Becoming (Wilcock, 1998, 1999)
(Πράττω – Υπάρχω – Ανήκω – Εξελίσσομαι)
Η υπερβολική χρήση οθονών διαταράσσει αυτήν την ισορροπία:
- Το Doing (πράττειν) περιορίζεται σε μηχανικές κινήσεις χωρίς ουσία.
- Το Being (ύπαρξη) υποκαθίσταται από παθητική παρακολούθηση.
- Το Belonging (ανήκω) γίνεται επιφανειακή διαδικτυακή σύνδεση.
- Το Becoming (εξέλιξη) χάνει τον αυθεντικό του προσανατολισμό.
Το παιδί εισέρχεται σε έναν ιδεατό κόσμο, γεμάτο ερεθίσματα, εύκολες ταυτίσεις και συνεχή ροή. Οι ευκαιρίες να είναι παρατηρητής του εσωτερικού του κόσμου ξεθωριάζουν στο βωμό του φανταχτερού, θορυβώδους και εύκολου διαδικτυακού κόσμου.
Εκεί το πράττειν αντικαθίσταται από μηχανικές κινήσεις δίχως σκοπό, ένα κύμα παρατήρησης χωρίς ουσιαστική προσοχή, χωρίς εστίαση, χωρίς προοπτική. Η ύπαρξη αντικαθίσταται από διαρκές μούδιασμα μιας εικονικής πραγματικότητας, ενώ η μεταμόρφωση – εξέλιξη αποκτά ένα αρνητικό πρόσημο σε ένα κοινωνικό κατασκεύασμα που διαθέτει λίγη εικονική εμπειρία από όλα και λίγο από τίποτα.
Η σύνδεση με τους άλλους παραμένει σε επίπεδο παρακολούθησης και απουσιάζει η εμπλοκή και η ένταξη — δύο έννοιες που χρειάζονται δύναμη, χρόνο, κόπο και αφοσίωση για να κατακτηθούν.
Αντίθετα, η ελεγχόμενη χρήση τεχνολογίας μπορεί να συμβάλει θετικά, εφόσον το παιδί παραμένει ενεργό, παρόν και δημιουργικό. Το παιδί που έχει την ευκαιρία να μιλήσει με τον εαυτό του και να αφουγκραστεί τον εσωτερικό του κόσμο, θα πράξει με αυθεντία και αυθορμητισμό, θα έρθει πιο κοντά στην ύπαρξή του, θα μεταμορφωθεί – θα εξελιχθεί και τελικά θα συνδεθεί με ανθρώπους και θα ενταχθεί σε ένα πλαίσιο.
Και στις δύο περιπτώσεις υπάρχει το πράττειν, η ύπαρξη, η αίσθηση του ανήκειν και η εξέλιξη, όμως σε δύο άκρως διαφορετικά σημεία του νήματος: το ένα στο νόημα και τον σκοπό, το άλλο στην εύκολη άνεση, στο μούδιασμα και την επιφάνεια.
Πώς μπορούν να βοηθήσουν οι γονείς
Οι γονείς συχνά ανησυχούν πως, αν περιορίσουν την πρόσβαση, το παιδί θα νιώσει “διαφορετικό”. Όμως, το να θέτεις όρια με συνέπεια είναι ένδειξη φροντίδας και ασφάλειας – είναι αυτό που τελικά θα προσφέρει στο παιδί και στον έφηβο τις βάσεις για την ενεργή συμμετοχή του στη ζωή.
“Μου πήρε πολλά χρόνια να συνειδητοποιήσω και να αποδεχτώ πως το να είσαι διαφορετικός δεν είναι λόγος για να αποφύγεις να κάνεις αυτό που το παιδί πραγματικά χρειάζεται.”
Τα παιδιά χρειάζονται παραδείγματα, ειλικρίνεια και συνέπεια — όχι απεριόριστο χρόνο μπροστά σε μια οθόνη.
Συμπέρασμα
Η παρατεταμένη χρήση οθονών σε παιδιά και εφήβους μπορεί να φαίνεται ακίνδυνη, όμως σταδιακά επηρεάζει τον τρόπο που ζουν, παίζουν, σκέφτονται και συνδέονται.
Κάθε μικρό όριο που θέτει ένας γονιός γύρω από την οθόνη είναι μια μεγάλη πράξη φροντίδας.
Ο στόχος δεν είναι η απαγόρευση, αλλά η ισορροπία: να μπορούν να χρησιμοποιούν την τεχνολογία ως εργαλείο, όχι ως υποκατάστατο της πραγματικής ζωής — αλλά ως μέσο για να τη ζουν πιο συνειδητά.
Με εκτίμηση,
Άγγελος Μαντάς MSc.
Συγγραφέας Blog