Τι κρύβεται πίσω από την “αρνητική” συμπεριφορά;
Κλάμα, ένταση, άρνηση, γκρίνια ή απομάκρυνση… Πολλοί γονείς αναρωτιούνται: Γιατί το παιδί μου αντιδρά έτσι; Είναι ανυπακοή ή κάτι βαθύτερο;. Πριν βιαστούμε να χαρακτηρίσουμε μια συμπεριφορά ως “αρνητική”, αξίζει να δούμε τι πραγματικά συμβαίνει μέσα στον εσωτερικό κόσμο του παιδιού. Γιατί πίσω από κάθε έντονη αντίδραση, υπάρχει μια ανάγκη που προσπαθεί να εκφραστεί.
Σκοπός αυτού του άρθρου είναι να σας ενημερώσει για τυχόν ερωτήματα ή προβληματισμούς που αφορούν έντονες συμπεριφορές του παιδιού σας και δυσχεραίνουν την ποιότητα ή την ροή της καθημερινότητας σας. Θα τεθεί ένα πλαίσιο το οποίο είναι η βάση για περαιτέρω διερεύνηση και συζήτηση. Πρόκειται για ένα πολυπαραγοντικό ζήτημα το οποίο μπορεί να έχει βάσεις βιολογικές, περιβαλλοντικές ή συνδυασμό των αναφερόμενων παραγόντων.
Σε κάθε περίπτωση η βάση είναι:
- Ρύθμιση (regulation),
- Αυτό–ρύθμιση (Self-regulation)
- Ρυθμός (Rhythm).
Τι είναι Ρύθμιση, Αυτορρύθμιση & Ρυθμός;
Η ρύθμιση αφορά την ισορροπία και τη σταθερότητα στο σώμα και το μυαλό μας. Η αυτορρύθμιση είναι η ικανότητα ενός ατόμου να διαχειρίζεται συναισθήματα και αντιδράσεις, ενώ ο ρυθμός αποτελεί τον τρόπο με τον οποίο οργανώνουμε και βιώνουμε τις καθημερινές μας συνήθειες και επαναλαμβανόμενες δραστηριότητες.
Τι συμβαίνει όμως στην περίπτωση που το άτομο δεν έχει επιλογές, φοβάται ή δεν ξέρει πως να βρει τον ρυθμό του; Υπερφορτώνεται, απορυθμίζεται συναισθηματικά ή απομακρύνεται από τα έργα του.
Η ρύθμιση αφορά επίσης την ισορροπία. Έχουμε πάρα πολλά συστήματα που συνεχώς ελέγχουν τον εσωτερικό μας και εξωτερικό μας κόσμο για να γίνει σαφές πως είμαστε ασφαλείς και σε ισορροπία – ότι οι ανάγκες μας καλύπτονται. Όταν είμαστε ρυθμισμένοι, έχουμε ότι χρειαζόμαστε.
Όταν είμαστε αγχωμένοι ή στρεσαρισμένοι, δεν είμαστε σε ισορροπία και απορυθμιζόμαστε με αποτέλεσμα να μην αισθανόμαστε άνετα με την εκάστοτε συνθήκη. Κάθε στιγμή αναζητούμε ότι χρειαζόμαστε για να νιώθουμε σταθερότητα, ισορροπία και ρύθμιση.
Γι’ αυτό τον λόγο λικνίζουμε τα μωρά όταν κλαίνε, τα βοηθάμε να βρούνε τον δικό τους ρυθμό για να ηρεμίσουν και να αισθανθούν ασφάλεια. Ο ρυθμός είναι ρύθμιση και σε αυτή την ηλικία παρέχεται εξωτερικά.
“Ο Dr Perry, διακεκριμένο Αμερικανός ψυχίατρος αναφέρει πως με το λίκνισμα του απορυθμισμένου βρέφους, η ρυθμική κίνηση ενεργοποιεί την μνήμη ασφάλειας και το βρέφος απευθείας αισθάνεται πιο ισορροπημένο και ηρεμεί”.
Παράδειγμα ενήλικα: Ο Νίκος
“Αισθάνθηκα υπερφορτωμένος σήμερα στην εργασία μου, μου ανέθεσαν πάρα πολλά καθήκοντα που δεν μου αναλογούσαν. Αγχώθηκα και εκνευριστικά πως δεν θα φύγω στην ώρα μου. Ένιωσα πως κανένας δεν με καταλαβαίνει. Σταμάτησα για λίγο και αποστασιοποιήθηκα, πήγα μέχρι την κουζίνα πήρα μερικές αναπνοές, έφτιαξα ένα ρόφημα και πήγα στο γραφείο μου. Είπα όχι, απέρριψα εκείνη την κατάσταση που θα με υπερφορτώσει ξανά. Έβαλα προτεραιότητες και έφυγα στην ώρα μου.
Όταν επέστρεψα στο σπίτι ένιωσα την ανάγκη να αποφορτιστώ. Έτσι, πήρα τα ακουστικά μου, έβαλα μουσική και έτρεξα στο πάρκο. Επέστρεψα χαλαρός και ήρεμος. Έτσι, προσάρμοσα την εμπειρία μου δημιουργώντας έναν νοητό τοίχο που κρατάει σε απόσταση τα ερεθίσματα εκείνα που με αποδιοργανώνουν”.
Στο παράδειγμα αυτό περιγράφεται ένας ώριμος μηχανισμός διαχείρισης μιας μη επιθυμητής συνθήκης. Δεν αναφέρεται κλάμα, επιθετικότητα, υστερία ή άλλες εκρηκτικές συμπεριφορές. Αναφέρεται όμως ένας υγιής μηχανισμός αυτό-ρύθμισης και αναζήτησης ρυθμού. Επομένως, το άτομο που εκτέθηκε στην μη επιθυμητή συνθήκη συνέχισε να είναι λειτουργικό και ήρεμο.
Παράδειγμα παιδιού: Η Μελίνα
“Σήμερα το πρωί με κάλεσαν από το σχολείο της Μελίνας και μου ανέφεραν πως την ώρα του διαγωνίσματος σηκωνόταν συνεχώς από το θρανίο της και ζητούσε να πάει τουαλέτα. Στο διάλλειμα, ήταν έντονη και παρορμητική. Ύστερα ο δάσκαλος ανέφερε πως ονειροπολούσε στην τάξη και δεν παρακολουθούσε. Όταν επέστρεψε στο σπίτι, δεν ήθελε να φάει το φαγητό που είχα ετοιμάσει και φώναζε να φτιάξω μακαρόνια. Δεν ήθελε να μελετήσει για την επόμενη ημέρα και πήρε το κινητό για να δει βίντεο. Δυσκολεύτηκα πάρα πολύ να της το πάρω και να ετοιμαστεί για τις απογευματινές δραστηριότητες. Το βράδυ μας πήρε σχεδόν 1 ώρα για να ξαπλώσει στο κρεβάτι της. Είναι κάτι που συμβαίνει συχνά τους τελευταίους μήνες”.
Στην περίπτωση της Μελίνας περιγράφεται ένας ανώριμος μηχανισμός διαχείρισης μιας μη επιθυμητής συνθήκης. Αναφέρεται παρόρμηση, ένταση, άρνηση και δυσκολία οργάνωσης. Κάτι αποδιοργάνωσε την Μελίνα, μπορεί να είναι κάποια δυσκολία της στην απαίτηση του σχολείου, ή η διαχείριση του δασκάλου με το διαγώνισμα να άγχωσε την Μελίνα ή να έχει στεναχωρηθεί με κάποιον συμμαθητή της ή ο ρυθμός και η απαίτηση της μελέτης στο σπίτι να την έχει πιέσει αρκετά ή …
Πότε το παιδί απορρυθμίζεται; Παράγοντες άγχους
Όταν ένα άτομο δεν έχει επιλογές ή δεν ξέρει πώς να βρει τον ρυθμό του, υπερφορτώνεται, απορυθμίζεται συναισθηματικά και απομακρύνεται από τις καθημερινές του δραστηριότητες.
Δύσκολο να προσδιορίσουμε, άραγε η Μελίνα έχει προσδιορίσει τι είναι αυτό που την έχει αποδιοργανώσει; Φαίνεται πως η ένταση της, η παρόρμηση της και η άρνηση της είναι αυτό-ρυθμιστικές συμπεριφορές εκτόνωσης και η αναζήτηση του κινητού ο ρυθμός που αναζητάει. Επομένως, η Μελίνα εκτέθηκε σε μια μη επιθυμητή συνθήκη για την ίδια αλλά η διαφορά με τον ενήλικα Νίκο είναι πως δεν κατάφερε να παραμείνει λειτουργική – καθώς χρειάζεται εξωτερική ρύθμιση κι επιλογές για δράσεις που θα της δώσουν ρυθμό.
Παράγοντες Απορρύθμισης & Άγχους
| Αρνητικοί Παράγοντες | Θετικοί Παράγοντες |
| Έλλειψη προβλεψιμότητας | Προβλεψιμότητα |
| Έντονες καταστάσεις | Διαχειρίσημες/μετριάζουσες καταστάσεις |
| Παρατεταμένες καταστάσεις | Ελεγχόμενες καταστάσεις |
| Ευαλωτότητα & Ευπάθεια | Ανοχή & Ανθεκτικότητα |
Ο ρόλος του γονέα στην εξωτερική ρύθμιση
Είναι πολύ σημαντικό για τους γονείς να συνειδητοποιήσουν πως – οι υγιής μηχανισμοί αυτορρύθμισης ξεκινούν από την βρεφική ηλικία. Όταν τα μωρά κλαίνε είναι είτε πεινασμένα, διψασμένα, κουρασμένα, πονάνε ή χρειάζονται το άγγιγμά μας. Από την στιγμή που δεν μπορούν να αυτοεξυπηρετηθούν – το κλάμα είναι ο μόνος μηχανισμός προκειμένου να επανέλθουν σε ισορροπία και ρύθμιση. Έτσι κι ένα παιδί προσχολικής και σχολικής ηλικίας χρησιμοποιεί ότι “εργαλεία” αυτό-ρύθμισης και ρυθμού έχει εξοικειωθεί με βάση τις ευκαιρίες και τις εμπειρίες του.
Το πρόβλημα δημιουργείται όταν ο φροντιστής δεν ανταποκρίνεται στο κάλεσμα του μωρού – παιδιού για ρύθμιση ή αλλιώς εκπλήρωση των αναγκών του. Αντί να περιέλθει σε ισορροπία και ρύθμιση, το μωρό – παιδί γίνεται όλο και πιο αναστατωμένο.
Ως αυτόνομοι ενήλικες, εάν πεινάσουμε θα φτιάξουμε ένα σνακ, γεύμα ή θα προβούμε στην αγορά φαγητού, αυτό- ρυθμιζόμαστε. Αλλά τα μωρά και τα παιδιά για την κάλυψη των περισσότερων αναγκών τους βασίζονται στους ενήλικες. Ο ενήλικας φροντιστής παρέχει την εξωτερική ρύθμιση που χρειάζεται. Με τον καιρό, η ανταπόκριση του ενήλικα βοηθάει το παιδί να αναπτύξει την ικανότητά του για αυτό-ρύθμιση. Ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία που έχουμε μαζί με την ανταπόκριση είναι ο ρυθμός.
Να σημειωθεί, πως ανταπόκριση δεν σημαίνει ότι εκπληρώνονται παθητικά στο παιδί όλες του οι ανάγκες. Χρειάζεται να παρέχεται η κατάλληλη εξωτερική ρύθμιση όπου το παιδί θα έχει ενεργό ρόλο, προκειμένου η “βοήθεια” να γίνεται ευκαιρία για μάθηση και ανάπτυξη του μηχανισμού αυτό-ρύθμισης και ρυθμού.
Οι ευκαιρίες που δίνονται για εμπειρίες και κατ’ επέκταση μάθηση είναι θεμελιώδες στοιχείο για μια ζωή με κίνητρο και σκοπό. Αυτού του είδους η μάθηση μας βοηθάει να επεκταθούμε και να εξελιχθούμε.
Εάν παρατηρείτε ότι το παιδί σας δυσκολεύεται να βρει ισορροπία, ή θέλετε εξατομικευμένες στρατηγικές για να το βοηθήσετε στην καθημερινότητά του, μη διστάσετε να επικοινωνήσετε μαζί μου. Μαζί μπορούμε να βρούμε τρόπους ώστε το παιδί να αναπτύξει υγιείς μηχανισμούς αυτορρύθμισης και να νιώθει ασφαλές και λειτουργικό στην καθημερινότητά του.
Με εκτίμηση,
Άγγελος Μαντάς MSc.
Συγγραφέας Blog